ميرسيدعلي همداني
مروج اسلام در آسياي صغير

ميرسيدعلي نه تنها يكي از مفاخر همدان و از اكابر عرفاي ايران ، بلكه يكي از بزرگان مشرق زمين، و مروج اسلام در شبه قاره هند و بنيانگذار "ايران صغير" يعني سرزمين كشمير است. سيدعلي بن سيدشهاب الدين حسن همداني ، به سال 713 ه . ق كه در همدان متولد شد و پس از 73 سالگي بتاريخ 786 قمري در شهر كولاب تاجيكستان رحلت و در همان شهر به خاك سپرده شد. تولد وي در زمان سلطنت محمد خدابنده اولجاتيو هشتمين پادشاه از سلاطين مغولي ايلخاني و همزمان با حكومت جمال الدين آق قوش افرم، در همدان روي داده است.
ميرسيدعلي همداني ، از افراد برگزيده خاندان علويان بوده به 16 فاصله به حضرت امام زين العابدين مي رسيد.
ميرسيدعلي از سوي مادر نيز علويه بوده و خود گفته است كه از جانب والده به هفده پشت به رسول (ص) نسبم ميپيوندد در امر تعليم و تربيت وي ، دائي او بيش از هر كس ديگر ، موثر بوده است. ميرسيدعلي در اين زمينه ميگويد: مرا خالي بود ملقب به سيدعلاء الدين و او از اولياء الله بود و به واسطه تربيت او در صغر من مرا قرآن محفوظ گشت و در امور والد خود التفات نمينمودم بدان سبب كه او حاكم بود در همدان و ملتفت به سلاطين و اعوان . در ميان رده هاي گوناگون عارفان وصوفيان سيدعلي در رده و زمره عارفان متشرع قرار داد. در كتاب روضات الجنات ، ج 2 ص 588 آمده است كه احكام شريعت اسلام به همت اين امير كبير در كشمير رونق گرفت . تبار علوي وي يكي از دلايل نخستين تشيع بودن سيد است. خود وي رساله (الموده في القربي و اهل العباء) در ذكر فضايل و مناقب آل اطهار در بحث مودت ، مقالتي درآورده اما علماي قشري ، با او عدوات ديني داشته ا ند. سيد فرموده : خداي تعالي مرا توفيق محبت و متابعت (آل طه) و (ياسين) كرامت فرمود و رخصت موافقت غير ايشان نفرمود. از اساتيد او علاوه بر دائي او (سيد علاء الدين صوفي) يك عالم متقي گمنام كه دايي او براي تعليم سيد به خدمت گرفته بود دو نفر ديگر به اسامي شيخ محمود مزدقاني رازي متوفاي 761 قمري در همدان ،2 - دخي علي دوستي سمناني (متوفاي 736 قمري) است . سيد همواره در سير و سفر بوده است. تيمور لنگ (امير تيمور گوركاني) از نفوذ روز افزون سيد علي (شاه بي تاج و تخت همداني) و افزايش مريدان او به هراس افتاده بود. مفسران و حاسدان نيز به امير تيمور گوركاني عرض كردند كه سيدي در خندان پيدا شده و مريد بي نهايت بهم رسانده و مدعي سلطنت است سيد احضار ميشود و در ملاقات حضوري با تيمور لنگ گفت : انديشه شما غلط است ، نوبه اي در خلوت نشسته بودم ، عروجي واقع شد تمام عالم را بر من عرض كردند به مثابه سفره من قبول نكردم ،ديدم كه سگي لنگ آمد (كنايه از خود تيمور لنگ) و آن را ربود. ما روي به آخرت آورده ايم و دنيا را طالب نيستيم ، خاطر جمع داد. تيمور از اين كلمات استنباط كرد كه عالمگير خواهد بود. در مقام معذرت خواهي از سيد بر آمد.
سيد در سال 786 قمري در خندان از دنيا رفت و پسرش سيدمحمد كه عارف بود جانشين پدر شد.
آثار و تاليفات :
به استنادكتاب مرحوم دكتر محمدرياض پاكستاني تحت عنوان احوال و آثار و اشعار ميرسيدعلي همداني (مركز تحقيقات فارسي ايران و پاكستان ، ش 95) ابتداء آثار فارسي سپس تاليفات عربي ايشان ذكر ميشود.
ذخيره الملوك ، اين كتاب در شبه قاره بصورت كتاب درسي در آمده بود. قرنها در انديشه و رفتار مردم اثر گذاشته است.
مرات التائبين . كتابي است براي بهرام شاه بدخشاني نوشته و جنبه اخلاقي ، فقهي داد.
مشارب الاذواق ، شرح قصيده مبعيه خمريه ابن فاض مصري ، شاعر متصوف است .
او را وفتحيه ، يك رساله عمليه تصوف است. سيد تاكيد زيادي بر نماز اول وقت داشته است.
سير الطالبين ، رساله اي در سلوك، سيد علم ظاهري را بدون معنويت ارزش نمينهد.
رساله ذكريه ، در باب اوراد و اذكار است . سيد ذكر خفي را ترجيح داده است اين رساله از دلايل تشيع ميرسيدعلي است.
مكتوبات اميريه ، مجموعه نامه هايي است در نصيحت شاهان و ميران زمان
رساله عقليه ، سيد عقل را به رحماني و شيطاني تقسيم ميكند و ايمان را فطري و ازلي ميداند.
رساله داووديه ، نامه اي است نصيحت آميز به داوود نامي.
10 - رساله بهرام شاهيه، نصيحت نامه اي است براي بهرام شاه امير بدخشان
11- رساله موچكا، تفسيري است بر آيه 22 سوره روم ،سيد فقهاي ظاهر بين را به خوارج تشبيه ميكنند و بر فهم تاكيد دارد.
12 - واردات اميريه ، به روش مناجات نامه خواجه عبدا... انصاري است.
13 - رساله قاعده ، سيد به وحدت شهودي معتقد بوده است. به استناد اين شعر
تا تو با خويشي ، عدد بيني همه
چون شدي ناني ، احد بيني همه
14 - رساله چهل مقام ، مراتب سير و سلوك را ذكر كرده
15 - رساله مناميه ، در تعبير خواب و انواع نور
16 - رساله همدانيه ، بيان يك معناي عرفاني براي همدان
17 - رساله اعتقاديه ، بيان اصول و فروع دين به اختصار
18 - اصطلاحات صوفيه ، حدود سيصد واژه و تعبير صوفيانه شرح داده است.
19 - رساله مشيت ، سيد ايمان به مشيت الهي را از لوازم راه سلوك ميداند.
20 - رساله عقبات ، با لحني تند، پادشاه كشمير را از ميدان دادن به فاسقان و فاجران برحذر مي دارد.
21 - رساله حقيقت ايمان ، ايمان سالكان ظاهري نيست، بلكه تفكر در كاينات است.
22 - سير و سلوك يا حق اليقين.
23 - حل الفصوص، خلاصه و چكيده فصوص الحكم عربي است.
24 - رساله فقريه ، وصيت نامه سيد است.
25 - درويشيه ، نصيحت نامه اي به سياق كيمياي سعادت است.
26 - آداب المريدين ،مريد را به رعايت كامل شرع ميخواند
27 - انسان نامه ، در علم قيافه شناسي است.
28 - رساله نوريه، در سلوك و نورهايي است كه بر سالك ظاهر ميشود.
29 - رساله وجوديه ، در بيان عوالم پنجگانه طبق مذاق ابن عربي نوشته شده
30 - رساله تلقينيه ، در آداب مبتديان است.
31 - رساله در حقيقت نور
32 - اختيارات منطق الطير ، سيد 623 بيت از منطق الطير عطار نيشابوري را انتخاب كرده است.
33 - اسناد حليه رسول ا... (ص) توصيف چهره و پيكر مبارك حضرت پيغمبر (ص) است.
34 - رساله اقرب الطريق اذا لم يوجد الرفيق، درباره سلوك انفرادي است.
35 - رساله فتويه ، به نظر سيد ، مومنان همچون ديوار يك عمارتند كه هر خشتي از آن ، خشت ديگر را استوار ميدارد ... بايد در دين و دنيا معاون يكديگر باشند و در كشيدن ... تكليف و زحمتهاي اين سفر مساوي باشند.
36 - في سواد اليل و ليس الاسود، پيروان سيد، سياه ميپوشند و عمامه سياه ميگذاشته ا ند .اين رساله در موزه بريتانيا است و چاپ نشده است.
37 - رساله سوالات كلامي، راجع به وحدت وجود و وحدت شهود
38 - معاش السالكين، نصيحت نامه ا ي به مريدان در باب حلال و حرام و تاكيد بر حلال خوري
39 - مرارات ديوان حافظ ، مختصر اصطلاحات عرفاني توضيح داده شده است با توجه به غزل حافظ
40 - منهاج العارفين ، رساله مختصر عرفاني
41 - رساله در كيميا
ميرسيدعلي همداني آثاري به عربي دارد كه از آن جمله است :
42 - شرح اسماء الحسني
43 - اسرار النقطه : به نظر دكتر محمد رياض پاكستاني، رساله ا ي كه در حاشيه مبدا و معاد ملا صدرا چاپ شده مربوط به سيد است و به غلط به ملاصدرا نسبت داده شده است.
44 - رساله الموده في القربي و اهل العبا ، كه تشيع سيد را ميرساند.
45 - روفته الفردوس ، احاديث پيغمبر (ص) در اخلاقيات است.
46 - في علماء الدين ، علماي راستين را در برابر علماي سوء گذاشته است.
47 - في فضل الفقر و بيان حالات الفقراء
48 - الانسان الكامل
49 - طالقانيه ، نسبت اين رساله به طالقان در ناحيه خندان (شرق تاجيكستان فعلي) است نه طالقان قزوين.
50 - الناسخ و المنسوخ في القران المجيد.
51 - تفسيرالحروف المعجم در معني حروف الفباء است.
52 - في خواص اهل الباطن ، نصيحت نامه است.
53 - رساله التوبه ،(يا رساله التصوف)
54 - اربعين اميريه ، چهل حديث موسوم به عقود ايمان
55 - اربعين في فضايل امير المومنين
56 - خطبه الاميريه، دو خطبه از سيد به زبان عربي
57 - خواطريه
58 - اسمعين في فضايل الي المومنين
59 - جبل اسرار يا چهل و يك غزل ، معروفترين اثر منظوم سيد كه گويند همه را در يك شب سروده است.