ابويعقوب بوزنجردي
از مشاهر عرفا و روح اسلام

يوسف بن ايوب بن يوسف بن حسين بن زهره بوزنجردي منسوب به روستاي بوزنجر و بخش شراد است. خواجه يوسف از اعاظم فقهاء شافعيه و اكابر مشايخ عرفا در قرن پنجم هجري است. او در سال 440 در بوزنجر بدنيا آمد ، تا بيست سالگي در آن منطقه به تحصيل پرداخت. در جواني از محل خود خارج شد و عازم بغداد گرديد و از محضر ابواسحاق شيرازي ، فقيه شافعي كسب فيض كرده ،كامل شد و بر اقران و امثال خود تفوق و برتري جست. بويژه در فن محاضره و مناظره مهارت تام يافت. نوشته ا ند در اصفهان ، سمرقند ، بخارا و مرو از بزرگان حديث آموخت. ابويعقوب با همه مزاياي علمي ، از كارهاي معمولي و رسمي به مراتب عالي ، عازم مرو گرديد و مدتي در اين شهر اقامت كرد و به ارشاد مشغول شد.
در سال 506 قمري كه حدود 65 سال داشت به عنوان يك واعظ و صوفي بزرگ به بغداد رفت و در مدرسه نظاميه بغداد كه روزگاري در آن درس خوانده بود ، مجلس وعظي براي او برپا كردند و با اقبال عمومي روبرو شد و سخني از او در حق ابن سقاء در مجلس شنيده شد. مطلب چنين است : گويند روزي در مجلس وعظ در بغداد ،فقيهي به نام ابن سقا برخاست و مسئله ا ي از خواجه پرسيد و او را آزار داد و سخنان بي ادبانه بر زبان راند، خواجه يوسف گفت : بنشين از سخن تو بوي كفر ميشنوم باشد كه در دين اسلام نميري . پس از اندكي سفير روم به بغداد آمد، ابن سقاء همراه او به قسطنطنيه رفت و در آنجا به دين مسيحيت مرد. اين حادثه آن روز بازتاب مهمي داشت.
بر سر زبانها افتاد و موجب عظمت و شهرت خواجه گرديد. ابن النجار بغدادي گفت : شخصي ابن سقاء را در قسطنطنيه در دكاني ديد. پرسيد ايا قرآني را كه از حفظ بودي ،باقي است؟ گفت : نه فقط يك آيه از آن باقي است. ربما بو والذين كفرو ا لو كانوا مسلمين . خواجه اواخر عمر خود را در خراسان و هرات گذراند . آخرين بار كه در هرات اقامت داشت مردم مرو از او خواستند كه به مرو باز گردد كه در اين سفر از دنيا رفت و در مرو خانقاهي داشته كه به قول ابن خلكان از نظر تعظيم ، او را كعبه خراسان ميگفته اند. سنائي و غزنوي ، در آن خانقاه عزلت و خلوت اختيار كرده اند، ابو يعقوب از عرفاي صوفيه است كه شريعت را در طريقت لازم شمرده و تصوف را خواسته با دستورات شرع منطبق سازد و محور اصلي در عرفان و زهد شريعت قرار دهد او معاصر محمدغزالي و احمد غزالي و عين القضاه همداني و بابا طاهر است.
1 - محمد امين رياحي حدس ميزند كه مذهب وي حنفي باشد. فصلنامه فرهنگي شماره 6 همدان ص 15
بزرگان عرفاء چون عطار ، جامي ، نجم الدين راضي به سخنان خواجه توجه و عنايت داشته و كراماتي از وي نقل كرده ا ند، عطار در منطق الطير از او اسم برده گويد:
يوسف همدان امام روزگار صاحب اسرار جهان بيناي كار
يوسف همدان كه چشم راه داشت سينه پاك و دل آگاه داشت
خواجه ابو يعقوب، از شاگردان ابوعلي فارقدي متوفاي 477 قمري است كه از آغاز گران عرفان و طريقت بر پايه شريعت بوده و با شيخ عبدا... جويني و شيخ حسن سمناني هم مصاحبت داشته.
گويند محمد غزالي معاصر خواجه ، به كثرت تاليفات شهرت داشته ولي خواجه به كثرت تربيت شاگردان مشهور بوده كه بيش از شصت سال بر سمند ارشاد جاي داشت و شاگردان پس از وي تربيت مريدان را برعهده داشتند. شيخ احمد تبسوي متوفاي 522 قمري استاد سلطان محمد بكتاش بنيانگذار طريقه بكتاشيه تركيه است كه امروز به نام علوي در تركيه شهرت دارند.
ابويعقوب آخرين بار كه در هرات اقامت داشت، مردم از او خواستند كه به مرو برگردد. در اين هنگام كه او بالغ بر 90 سال داشت اين تقاضا را پذيرفت و رنج سفر را قبول و تحمل كرد ولي در شهر با.... ميان هرات و ..... در سال 535 قمري از دنيا رفت و در همانجا به خاك سپرده شد و پس از مدتي يكي از شاگردانش به نام ابن النجار، جسدش را به مرو منتقل كرد.اكنون مزارش در محلي معروف به بيرام علي در 30 كيلومتري مرو كنوني ،به نام خواجه يوسف ، زيارتگاه است.
آثار علمي و ادبي خواجه :
خواجه بوزنجردي به تربيت شاگردان بيش از تاليف و تصنيف عنايت داشته و به همين جهت آثار علمي زيادي از وي باقي نمانده بجز :
1 - رتبه الحياه ، داراي مطالب اخلاقي و عرفاني و به همت دكتر محمد امين رياحي با رساله الطيور نجم الدين رازي در سال 1362 به چاپ رسيده است.
2 - كشف .... كه موفق الدين ابوجعفر محمد سميرمي (سده 6) ياد كرده.
3 - شرح .... كه شيخ نجيب الدين برغش شيرازي او را خبرداد.
4 - منازل السالكيني كه شرح فارسي منازل السائرين عربي خواجه عبدا ... انصاري هروي است.
5 - رساله هاي عرفاني در توحيد ، اخلاق و مناجات جزء مجموعه (مورخ 670 ق) كتابخانه مدرسه سپهسالار ش 4/1797 و مجموعه (مورخه 1071 ق) كتابخانه دانشگاه تهران ر ش 18 / 2114 موجود است ، كرامات و حكاياتي در ذكر او آمده است كه بخاطر اختصار ، از بيان آن صرف نظر ميشود و در جلد 3 تاريخ مفصل همدان ص 427 از محي الدين عربي ، موردي نقل شده است.
به هر حال ، خواجه يوسف همداني بوزنجردي همان سهمي را در اشاعه اسلام در سرزمينهاي ورانرود و خراسان سده ششم ايفا كرده كه دو قرن بعد يك صوفي سياح ديگر همداني ، مير سيد علي (شاه همدان) در ترويج شريعت محمدي با طريقت .... خود تا سرزمينهاي هند و كشمير پيش تاخت.