ابن فارس همداني
اديب ، فقيه ، مفسر ، متكلم

ابوالحسن احمدبن فارس بن زكريا بن محمد بن حبيب ،اديب همداني ، متوفاي قرن چهارم هجري قمري در تاريخ هزار ساله اخير اسلام ، خدمات فراواني به مذهب تشيع نموده است. تاريخ ولادت ابن فارس همداني نيز مانند ديگر شخصيتهاي بزرگ علم و تاريخ ، مبهم است. اما وفات او سال 395 ،390، 369 ه. ق ذكر شده است. تاريخ اول مشهورتر است. ابن فارس پس از سفرهاي متوالي در شهرهاي همدان ، قزوين ، زنجان ، ميانه و بغداد و سرانجام در"ري" آخرين شهري است كه به عنوان وطن نهايي خود برگزيده بود، وفات يافت و در حرم مطهر حضرت عبدالعظيم حسني مقابل مقبره قاضي القضاه ابوالحسن علي بن عبدالعزيز جرجاني دفن گرديد. در كتب معتبر تاريخ ، وفات ابن فارس را شهر ري و مدفن او را "محمديه" ذكر كرده اند. برخي گمان كردهاند محمديه ، نام محل و شهري غير از ري است. اما محمديه نام قسمت بيروني شهرري بود كه در سال 158 قمري مسجد جامع بزرگي در آن ساخته شد و در زمان منصور عباسي مركزيت يافت و اطراف شهر ري را خندقي ساختند تا بوميان و غيربوميان در محل خاص خود سكونت نمايند به تدريج شهر رو به توسعه نهاد و قسمتهاي جديد خارج خندق به نام محمديه معروف شد اما سرانجام بر تمام قسمتهاي داخلي و خارج شهر، شهر ري اطلاق شد.
ابن فارس به شهرهاي زيادي مسافرت كرد و در هر منطقه اي مدتي به امر تعليم و تحقيق سپري نمود اما اقامت او در همدان و ري بيش از ديگر شهرها بود. بسياري از علما و محققان معتقدند كه ابن فارس از نوادر روزگار خويش بود. او در مواجهه با هر فقيه و متكلم يا عالم و اديب بخوبي با او به بحث و مناظره ميپرداخت و اين روش را به شاگردان خود نيز آموزش ميداد و در هر مناظره بر رقيب خود غلبه مي يافت. كسي در سنت شناسي بر او پيشي نگرفت. يكي از شاگردان مشهور او ابوالفضل احمدبن حسين ، بديع الزمان همداني (358 - 389 ه ق) از نوابغ و اديبان قرن چهارم همدان بود و شكوفايي علمي به شهر ري مهاجرت كرد.
مورخين علت هجرت ابن فارس از همدان به ري را دعوت مجدالدوله ابوطالب ديلمي ، فرمانرواي وقت شهر ري ذكر كرده اند . اين در حالي بود كه ابن فارس در زمان اقامت در زادگاه خويش و قبل از هجرت به وي ، در فعاليتهاي علمي شهرت فراوان كسب نموده بود. شيخ طوسي در كتاب فهرست، در شأن او ميگويد: ابن فارس داراي "برهان في تفسير القرآن" در كتاب او فته العارفين بولايه امير المومنين (ع) ابن فارس را دوستدار اهل بيت و از علاقمندان امام حجه بن الحسن العسكري عليه السلام ياد مي كند.
علامه سيدمحسن امين (1284-1372ه .ق) در كتاب اعيان الشيعه ، از او بعنوان اديب بزرگ شيعه ياد مي كند. نخستين معلمي كه در زندگي ابن فارس نقش مهمي ايفا كرد و چشمه هاي علم و دانش را بر او گشود و زمينه مناسبي فراهم نمود تا علوم ديني ،خصوصاًَ علم لغت و فقه را فراگيرد، پدرش ، فارس بن زكريا (متوفي 360 ه.ق) بود. پدر او فقيهي مبرز و لغت شناسي ورزيده و آگاه بود و نيز ابن فارس كتاب اصلاح النطق ابن سكيت را نزد پدر آموخت و از او روايت كرد و در بين علاقمندان اين علم منتشر ساخت.
تاليفات و آثار علمي:
از ابن فارس آثار علمي فراوان به جاي مانده كه برخي از آنها چاپ شده و برخي بصورت خطي باقي مانده و بعضي از كتابهاي او در گزارشهاي ديگر دانشمندان معاصر و متاخر از وي ياد شده و اكنون خبري و اثري از آنها نيست. كتابها و آثار علمي ابن فارس به شرح زير دسته بندي شده است:
الف ) در زمينه لغت شناسي :
1 - مجمل اللغه ،كتاب معروف و ارزشمندي كه موجب شهرتش شد.
2 - مكابيس اللغه شش جلد بهترين كتاب در شناسايي ماده اصلي كلمات و شناخت معاني لغوي است.
3 - مسائل في اللغه
4 - الصاحبي في فقه اللغه ،اين كتاب در سال 1328 در مصر به چاپ رسيد.
5 - العرق
6 - متخير الالفاظ
ب ) در زمينه نحو و ادبيات عرب :
7 - اختلاف النحويين يا اختلاف النحاه يا كنايه المتعلمين في اختلاف النحويين
8 - مختصر في المونت و المذكر
9 - مقدمه في النحو
10 - غريب اعراب القرآن . علاوه بر آنكه معجم لندي به شمار مي رود و كتاب تفسير زير محسوب مي شود
ج ) در زمينه قرآن و تفسير قرآن
11 - جامع التاديل في تفسير القرآن چهار جلد
د ) در اخلاق و سيره
12 - سيره النبي (ص)
13 - الشباب و الحلي
14 - ماجاء في اخلاق المومنين
15 - ذم الغيبه
هـ)در زمينه شعر و انواع فنون
16 - ذم الخطاء في الشعر
17 - الاتباع و المزاوجه - حاوي اشعار برگزيده علاوه بر اينكه اين كتاب مجموعه شعري است داراي صبغه لغت شناسي نيز مي باشد.
18 - امثله الاسجاع . در اين كتاب امثال و كنايات زيبا و مسجع جمع آور شده.
19 - الخضاره - در اين كتاب اشعار ناقص، معيوب و ضعيف شعراي عرب جمع آوري و جرح و اصلاح شده
20 - الفصيح - موضوع آن متون و اشعار فصيح عرب است.
و - در زمينه پيامبر شناسي :
21 - سيره النبي
22- تفسير اسماء النبي
ز - در زمينه فقه و اصول فقه
23 - فتيا فقيه العرب
24 - اصول الفقه
25 - حليه الفقهاء
26 - مقدمه الفرائض
27 - الافراد
28 - الامالي
29 - الانتصار ثعلب ، در دفاع از نظريات ادبي و نحوي ثعلب است.
30 - التاج
31 - تمام فصيح الكلام، توسط آوبري ، مستشرق انگليسي در سال 1951 ميلادي منتشر شد
32 - الحجر
33 - الحماسه المحدثه
34 - خلق الانسان