ابن صلاح همداني
منجم، پزشك و رياضيدان

ابوالفتوح نجم الدين احمد السري بن صلاح همداني، منجم ، پزشك و رياضيدان سده ششم از دانشمندان برجستهاي است كه كمتر شناخته شده . بخصوص در شهر زادگاهش همدان
ابن صلاح منجم، پزشك و رياضيدان قرن ششم هجري متولد همدان و متوفي به سال 548 قمري در دمشق مدفون ميباشد.
در بغداد، موصل ، دمشق به عنوان طبيبي حاذق ، مدرسي فاضل و مولفي صاحب ابتكار شناخته ميشده و تاليفاتي خطي از او به يادگار مانده است كه اطلاعات عميق و توان انتقادي وي را در علوم رياضي ، نجوم و منطق نشان ميدهيد. ابن صلاح به زبان سرياني آشنايي داشته و به اصل متون كهن مراجعه ميكرده است. نظريات وي مورد توجه محققان غربي قرار گرفته است.
تولد ،تربيت و تعلم اوليهاش در همدان بوده و سپس به بغداد رفته و در حوزه درسي ابوالحكم ...... به دانش آموزي و تكميل رياضيات و علوم عقلي پرداخته است تا اينكه خود به مقام استادي رسيده است و شاگردان بسياري تربيت نموده. علاوه بر تدريس به تأليف و تصنيف نيز اقدام كرده و به متون اصلي طب ، رياضي و نجوم مراجعات داشته و شرح و حاشيه بر آنها ميزده است. وي منظومه هايي نيز دارد. بر علوم رياضيات و نجوم كه تخصص اصلي اوست هم به لحاظ نظري و هم به لحاظ عملي تسلط داشته چنان كه به ساختن ابزار رياضي شهرت يافته و نمونه اي از كارهاي عملي او هنوز باقي است. چنانكه گفته ميشود ساعت آفتابي يا شاخص قبله نماي حيات مسجد بزرگ دمشق را وي ساخته است.
در مرحله ديگري از زندگاني پربار ابن صلاح، او را از بغداد به ماردين (شهر در شام ) فراخوانده اند و طبيب مخصوص امير حسام الدين ارتقي گرديده و با حمايت اين امير كتابخانهاي در ماردين تاسيس كرده است. بعد از مدتي از ماردين به دمشق گرفته كه سپس استادش ابوالحكم مغربي نيز به آن شهر رفته است. در همان زمان با امير موصل (نورالدين زنگي) نيز حسن رابطه داشته است. وي در دمشق جايگاه والايي يافته و مورد تكريم دانشمند صاحب مقام شام (ابن ابي الوقار و ابو زكرياي بپاسي) قرار گرفته است و بالاخره در همان شهر به سال 548 قمري رحلت و در ..... صوفيه نزديك شهر بانياس دفن شده است.
آثار و تأليفات:
1 - جواب عن برهان مساله مضافه الي المقاله السابقه من كتاب اقليدس.
2 - حاشيه علي كتاب ايضاح البرهان علي حساب الخائين
3 - شرح فصل في آخر المقاله الثانيه من كتاب ارسطو طاليس
4 - في ايضاح غلط ابن هيثم في الشكل الاول من المقاله العاشره من كتاب اقليدس
5 - قول في بيان الخطا العارض ... في المقاله الثالثه من كتاب ارسطا طاليس في السماء و العالم
6 - قول في بيان ما و هم ابن الهيثم ... في الشكوك علي اقليدس ( عنوان ديگر اين رساله الرد علي ابن هيثم است).
7 - قول في بيان ما و هم فيه ابو نصر الفارابي عند شرحه الفصل سابع عشر من المقاله الخامسه من المحبسطي
8 - قول في سبب الغطاء ... في جداول المثقالين السابقه و الثامنه من كتاب المحبسطي
9 - كتاب الاسطرلاب في كيفيه تسطيح البسيط الكري
10 - كتاب الكلام في الاسطرلاب ا......
11 - ما ذكره بطلميوس في الباب الثاني من المقاله الثانيه عشره في مقدار رجوع الزحل و في الابواب الاربعه التي بعده رجوع باقي الكواكب
12 - مسالتان هند سيتان
13 - مقاله في تزييف ... ابي سهل الكوهي في ان نسبه القطر الي المحيط نسبه الواحد الي ثلاثه و سبع
14 - مقاله في الشكل الرابع من اشكال القياس الحمل ... منسوب الي جالينوس
15 - مقاله في كشف الشبه ه التي عرضت لجماعه ... علي اقليدس في الشكل الرابع من المقاله الثانيه عشر من كتاب الاصول
و هيچيك از اين رسالات فوق الذكر به چاپ نرسيده و غالباً به صورت خطي موجود است و غالب رسالات ذكر شده و موضوعات رياضي هستند.
ابن صلاح سير نظري و علمي موضوع اسطرلاب را از بطلميوس شروع كرده و به نظريات مسلمانان همچون حبش حاسب و فرغاني و ابن السمح قرطبي و ابوريحان بيروني و كوشيار جبلي اشاره نموده و انتقادات خود را بر آنها بيان كرده است. كه اين از نخستين نمونه هاي رياضيات تطبيقي است و مورد توجه محققان غربي قرار گرفته است.