عبدالجبار اسد آبادي
فقيه ، متكلم ،محدث - مفسر

ابوالحسن عبدالجبار احمد بن الخليل بن عبدالله الهمداني اسد آبادي ، معروف به قاضي عبدالجبار در اسد آباد همدان متولد شده ، مانند بسياري از علماء تاريخ دقيق تولد او مشخص نيست، اما عمر طولاني داشته و بيش از 90 سال زيسته است. و در ماه ذيقعده 485 هجري قمري در شهر ري از دنيا رفته و در همانجا به خاك سپرده شده است. پدر وي از سوي صاحب بن عباد منصب قضاوت داشت. قاضي عبدالجبار ، مطالعات خود را در علم اصول ، پيرو مذهب اشعري . قاضي عبدالجبار ، مطالعات خود را در علم اصول ، پيرو مذهب اشعري و در فقه بر اساس فقه شافعي آغاز كرده ، اما خيلي زود به كلام وارد شد و فقه و اصول را رها كرد. در اين باره ميگويد فقه كساني را دارد كه به خاطر بدست آوردن آن دنيا را دنبال ميكنند. اما در كلام، انگيزه اي جز خداي تعالي در كار نباشد. وي كلام را مدتي نيزد ابي اسحاق بن عياش فرا گرفت ، سپس به بغداد كوچ كرد و مدتي طولاني را نزد شيخ ... عبدالله اقامت نمود تا بر كلام قرآن غالب شد. وي همچنين علم حديث را نزد ابي الحسن ابراهيم بن سلمه القطان و عبدالرحمن بن جعفر بن فارس و زبير بن عبدالواحد اسد آبادي فرا گرفت در حقيقت عبدالجبار نه تنها در كلام تبحر يافت بلكه در تفسير ،اصول فقه ، حديث و فقه وارد شده بود. و رياست تعزله را به عهده داشت و بعيد بنظر ميرسد كسي كه در عصر خويش به اين مقام دست يافته، در علوم زمان سرآمد نباشد، تاليفات وي چنين تقدم و نبوغ علمي را تاييد ميكند . آثار و تاليفات او در رشته هاي مختلف علمي بسيار است كه به شرح ذيل بيان مي شود:
در كلام :
1 - الدواعي و الصوارف
2 - الخلاف و الوفاق
3 - الخواطر
4 - الاعتماد
5 - المنع و التماتع
6 - ما يجوز في التزايد و ملايجوز
7 - المغني في ابوبا التوميه و العدل
8 - المبسوط
9 - المحيط
10 - الحكمه و الحكيم
11- الفعل الفاعل
12 - شرح الاصول الخمس
13 - الخلاف بين الشيخين
14 - فصل الاعتزال و طبقات المعتزله
15 - المحيط با التكليف
وي ،شرحهاي بسيار جامعي به كتب علماي كلام نوشته است كه در نوع خود بي نظيرند از جمله شرح الاصول ،شرح الاعراض ،شرح المقامات . همچنين مكملهايي بر كتب مشايخ معتزله نوشته: "تكمله الجامع " و پاسخ به سوالات كلامي سايرين نيز به صورت كتاب درآمده است و به خاطر اختصار از ذكر آنها پرهيز ميشود.
در اصول فقه :
كتاب مهم قاضي عبدالجبار ،در اصول فقه ،كتاب العمد ميباشد. ابن خلدون در اهميت اين كتاب مينويسد: در اصول فقه براساس ديدگاه شعري و معتزلي چند كتاب مهم نوشته شده است كه عبارتند از البرهان امام الحرمين، المستصفي غزالي و الحمدالجبار.
در فقه :
عبدالجبار اسد آبادي بر مذهب شافعي بود و صاحب در آيات و مباحث فقهي بوده اما كلام را بر فقه برتري دانسته و لذا نظرات فقهي او در درست نيست.
در حديث:
نظم الفوائد و نقريب المراء للرائد ، داراي ابواب و اصول علم حديث است.
تثبيت دلائل نبوت سيدنا محمد (ص) . ابن كثير در اهميت اين كتاب ميگويد: اين بزرگترين و مهمترين كتاب عبدالجبار است. شيخ زاهدي در تمجيد كتاب نوشته : قاضي در استحكام دلايل و روشن رفع و رد ايراد ما و شك و ترديد مخالفان نبوت، موفقتر از همه بوده است.
در تفسير:
1 - تنزيه القرآن عن المطاعن كه اولين كتاب قاضي بود.
2 - متشابه القرآن .
شاگردان قاضي عبدالجبار
قاضي شاگردان فراواني داشته ا. ابي سعيد السمان ميگويد همه جا را گشتم و به هيچ زميني و ناحيه ا ي وارد نشدم مگر اينكه در آنجا كساني بودند كه علم و فضل از قاضي گرفته بودند.
1 - ابورشيد نيشابوري معروف به سعيد بن محمد و پس از قاضي عبدالجبار به قاضي القضاه رسيد.
2 - ابو يوسف قزويني معروف به عبدالسلام بن محمد كه حديث و تفسير از قاضي آموخته است
3 - الشريف المرتضي معروف به ابوالقاسم علي بن الحسين الموسوي ،امامي و شيعه بود.
4 - ابوالحسين البصري معروف به محمدبن علي بن الطبيب به مقام شيخ المعتزله رسيد
5 - ابوالقاسم السبتي معروف به اسماعيل بن احمد ، زيدي مذهب بود و استدلال كننده حاذق ساير شاگردان او : ابو محمد لباد ،ابوبكر خوارزمي ،ابونصر زرماني ،ابومحمدبن متويه، امام ابي الحسن احمد بن حسين بن هارون (زيديه ، با او به عنوان امام بيعت كردند.)