آيه ا... جولاني
فقيه و قاضي

مرحوم آقا ميرزا محمد ابن محمد حسن جولاني در سال 1286 هجري قمري در شهر همدان بدنيا آمد. نياكان او اهل نطنز كاشان بوده ا ند. اما پدر و يا جد او به همدان آمده در اين شهر سكونت يافتند و چون در محله جولان مستقر شدند به جولاني شهرت يافتند. آقا ميرزا محمد جولاني ، از علماء و فقهاء مورد احترام قاطبه مردم بود. همه اقشار مختلف ، همچنين اقليتهاي مذهبي در همدان نسبت به او اداي احترام ميكردند. . والدش محمد حسن از بزرگان و اخيار معروف به كرامت محسوب ميشد.
آقا ميرزا محمد، پس از طي مراحل علمي در همدان عازم نجف اشراف شد . و از مجتهدين بزرگ ، سيدمحمدكاظم طباطبايي يزدي و حاج ميرزا حبيب ا... دشتي فقه و اصول را آموخت. در سن هيجده سالگي ، از استادش سيدمحمد كاظم طباطبايي به اخذ گواهي اجتهاد نايل شد و در آن اجازه و گواهي نامه از مراتب فضل و تحقيق و استقامت فكر و رأي او تمجيد و توصيف شده است و اين عبارت در اجازه نامه او مندرج است:
و كان يحضر عندي في مده متواليه و ازمنه متعاليه ...... . اختبرته فوجدته من اهل الاستباط و الاجتهاد و بالغا الي غايه الاتقان و السداد قوياً علي فهم المعقول و المنقول قادراً علي رد الفروع الي الاصول و انه بحمدا... من اهل التحقيق و التسديد و تجرم عليه التقليد بل يجب عليه العمل بما استنبطه:
پس از نيل به مراتب اجتهاد به همدان برگشت و رياست ديني را عهده دار گرديد و نزد قاطبه مردم وجهه كامل اشت. بركسي عبور نمي كرد مگر آنكه از جا برخاسته و به ايشان احترام ميكردند. عده اي از متديننين اطراف همدان از او تقليد نمودند و اكثر امور شرعيه و قضاوت ديني با او بود. در مسجد جامع همدان و مسجد نظربيگ اقامه جماعت داشت و جماعت زيادي ميكردند.
آيه ا... آميرزا محمد جولاني، در سال 1361 هجري قمري، در سن هفتادو پنج سالگي دار دنيا را وداع گفت و در تشييع جنازه آن مرحوم براي اولين بار بعد از رفتن رضا شاه از ايران، دستجات سينه زني در همدان راه افتاد و در سوگ اين عالم رباني عزاداري كردند. مجالس ختم از سوي اقشار مختلف برگزار شد. همچنين ارامنه و اقليتهاي مذهبي همدان، در كليسا براي او مجلس ختم ترتيب دادند.
پيكر مطهر ايشان به قم حمل و در قبرستان بزرگ دفن شد. آيه ا... جولاني فرزندان با استعدادي داشت و فقيه محقق ميرزا اسدا... حجت كه آخوند ملاعلي معصومي در وصف او گفته بود. اشهد بالله كه حجت (اسدا...) مجتهدات در همدان وارث مقام پدر گرديد. و فرزند ديگرش كه صاحب فضل و كمال است در مدرسه مروي تهران است.
آثار و تاليفات :
آيه ا... آقا ميرزا محمد جولاني داراي آثار علمي متعدد است كه بصورت خطي باقي مانده است.
1 - رساله در تعادل و نزاجيح
2 - رساله در اوامر و نواهي
3 - رساله در اجتماع امر و نهي
4 - رساله در مقدمه واجب
5 - مسائل مختلف فيها در ارث
6 - حاشيه برمبحث قطع رسائل شيخ انصاري
7 - رساله بر دليل انسداد
8 - قاعده لاضرر
9 - حاشيه بر شبه غير محصوره علم اجمالي
10 - حاشيه بر برائت رسائل شيخ
منبع : تاريخ مفصل همدان - ج 3 - اثر صابري همداني