ابوعلي كاتب همداني
مورخ اديب

ابوعلي عبدالرحمان بن عيسي بن حماء همداني كاتب "بكر" از خاندانهاي كهن ايراني (اهل بيوتات) بود كه پدرانش پيشه ... و ديواني و املاك اراضي موروثي قديمي داشتند. خود ابوعلي كاتب نيز در دستگاه امارت بكربن عبدالعزيز بن ابي دلف عج كرجي (تولد 270 ، امارات 280 - 285 ق) است و ديواني و دبيري داشت كه آخرين فرمانروا از خاندان اميران كرجي بشمار ميرود، و به همين سبب به "كاتب بكر" اشتهار يافت ،ابوعلي همداني از دانشوران اديبان ، شاعران ، زبانشناسان و بويژه مورخ همدان در نيمه يكم سده چهارم است، به احتمال زياد همچون همشهري دانشور و زبانشناس نامور و همروزگارش ، ابن خالديه همداني (ح 295 - 370 ق ) شيعي مذهب و (شافعي نما) بوده است،باري در يك فقره نايافته از ياقوت حمدي ، راجع به وي آمده بود كه : وي در لغت و نحو پيشوا بود و روش نيك داشت. دبيري برجسته، شاعري .... و كاتب ابن ابي دلف عجمي بود. او را مصنافت اندكي است كه بسيار سودمند . از آنجمله ، كتاب الالفاظ الكتابيه كه كتابي كم حجم است و جوياي دبيري از آن بي نياز نباشد (مقدمه الالفاظ) بطور كلي نويسندگان عرب نويس از دير باز تا اين زمان يعني از ابن نديم (م 377 ق) و حتي ياقوت حمدي (م 628 ق) تا برسد به لويس شيخو ميسوعي ( 1927 ميلادي) و زيست نگاران عربي زبان معاصر (همچون يوسف سركيس و جزاو ) و شرق شناسان اروپايي (همچون بروكلمان و جزاو) از ابوعلي عبدالرحمان بن عيسي همداني تنها كتب اللالفاظ الكتابيه را شناخته و آن را نوشته ا ند. حال ،نخستين بار است كه اعلام ميگردد كتاب "همدان گمشده " نيز از او است.
آثار و تاليفات ابو علي همداني را همگان مختصر و مفيد ياد كرده اند و ابن نديم مقدار اشعار او را پنجاه ورق نوشته كه اكنون تنها پنج بيت از آنها بدست آمده است. اما كتاب همدان او ، كه نخستين تاريخ همدان درعهد اسلامي بوده امروزه جز منقولاتي پراكنده و ارزنده از آن در ديگر كتابها، اثري از آن بجاي نمانده ، ليكن تا سده 6 و 7 هجري متداول بوده است. كتاب ديگر او الالفاظ الكتابيه( واژه هاي نوشتاري) است كه خوشبختانه بر جاي مانده و بيش از دو بار در كشورهاي عربي زبان به چاپ رسيده و زماني در مدارس عالي آنها تدريس هم ميشده است. اين كتاب فرهنگي است مربوط به فنون كتابت و بلاغت و بر تنظيم و تبويب واژه هاي نوشتاري،يعني الفاظ مترادف عربي ..... خانه در 365 باب موضوعي .... يافته است.
اثري است بسيار بديع و مفيد كه از دير باز مورد استفاده و استناد زبانشناسان و لغويان همچون جو اليقي زفخشري ، تفليسي و جزانيان شده و قلقشندي خواندن آن را براي هر دبير و ادب پيشه ا ي واجب شمرده است و صاحب بن عباد در خصوص اين كتاب .... خصمانه دارد كه حاكي از اهميت آن در ادب گستري است.