محمود خان ناصر الملك همداني
وزير عهد قاجار

محمود خان فرزند سرتيپ بني خان از تيره عاشق لو بود. قراگزلوها طايفه اي در همدان بودند كه با اتحاد كامل با آقا محمدخان قاجار، او را در براندازي خاندان زند ياري دادند. و ازاينجهت حق عظيمي به گردن دولت قاجار ميداشتند. مهمترين اين افراد محمودخان ناصرالملك بود كه رياست ... قراگزلو را بدست گرفت. در زمان پادشاهي ناصر الدين شاه ، وي از بازوان دولت قاجاريه بود و مناصبي را اشغال كرد و در دوره خود يك اصلاح طلب ساده بود.
در زمان پادشاهي ناصرالدين شاه ، قراگزلو ها طايفه اي در همدان بودند كه با اظهار اختيار و وفاداري كامل نسبت به آقامحمدخان او را در براندازي خاندان زند ( جعفرخان و لطفعلي خان) ياري دادند. آنها پس از آقا محمدخان، به ياري و كمك نظامي فتحعلي شاه شتافتند. .... كه اين طايفه به سركردگي مردان برگزيده ، براي شركت در لشكركشي هاي دولتي قاجاري به مناطق مختلف گسيل مي كردند به تدريج تبديل به ركن مهمي از قواي نظامي كشور شد.
بدين طريق عده اي از رؤساي طايفه قراگزلو با شركت در عمليات نظامي ضمن افزايش قدرت و نفوذ محلي ، دربار و دستگاه سلطنتي جاي گرفتند. به بيان ديگر بايد گفت قراگزلو ها كه در ميان آنان صاحبان قلم و سياست نيز بودند از بازوهاي نظامي دولت قاجاري محسوب مي شدند.
آنها با اينكه در نواحي غرب ايران حافظ منافع دولت مركزي بودند، بارها به مأموريتهاي مختلف در جنوب و شرق و شمال رفتند و با افغانها ،انگليسيها و روسها درگير شدند.
قراگزلوها حق بزرگي بر گردن دولت قاجاري داشتند. يكي از سرداران قراگزلو كه در خدمت نظامي سلسله قاجار بوده سرتيپ نبي خان از تيره عاشق لو بود كه سركردگي .... آن طايفه را در زمان سركوب افغانهاي هرات توسط الله يارخان آصف الدوله به عهده داشت. (1253 ق). محمود خان ناصرالملك ضمن گسترش ارتباط خود با دربار، رياست اخراج قراگزلو را هم در دست گرفت و در اوايل پادشاهي ناصرالدين شاه، ميرزا تقي خان امير كبير ، او را به نيابت آجودان باش انتخاب كرد. لذا محمود خان از همان ابتداي سلطنت ناصرالدين شاه داراي مناصب بود. او در سال1266 به عنوان نايب اول سفارت ايران در سن پترزبورگ (لنينگراد) مشغول به كار گرديد و سال بعد از آن پس از احضار وزير مختار ايران،ميرزا محمدحسين قزويني (عضدالملك) به تهران، به سمت كاردار ايران منصوب شد و لقب جناب گرفت. در سال 1271 محمود خان پس از انتخاب عباسقلي خان سيف الملك به سفارت ايران در سن پترزبورگ به تهران بازگشت. در سال 1272 نيز منصب ميرپنجي به او داده شد. وي در سال 1275 ملقب به ناصرالملك شد. و ناصرالدين شاه در اين سال در سفر به سلطانيه، رياست قواي پايتخت ، قورخانه و ... خانه را به او سپرد.
محمود خان ناصرالملك در سال 1277 به وزارت تجارت و صنايع انتخاب گرديد و به اين ترتيب وزراي ششگانه به هفت تن افزايش يافت. در همان سال محمودخان، به دستور ناصرالدين شاه مأمور شد تا ساخت و ترميم راه گيلان به تهران را به اتمام برساند. وي در سال 1279 به سمت وزيرمختار ايران در انگليس تعيين و رهسپار آن كشور شد. در سالهاي 1280 و 1281 ، به دستور شاه محمودخان، همچنين حسنعلي خان امير نظام، وزيران مختار ايران در انگليس و فرانسه ، با كمپانيهاي بسياري در اروپا وارد مذاكره شدن. در سال 1281 محمودخان به تهران بازگشت و به جاي وي محسن خان معين الملك به سمت وزير مختار منصوب شد. سال بعد محمود خان ناصرالملك به عنوان فرستاده ويژه دولت ايران سفري به فرانسه كرد. او درسال 1289 ميرزا حسين خان مشيرالدوله صدراعظم او را معاون خود كرد و كارهاي وزارت جنگ و سپهسالاري را به دست او سپرد.
در سفر او ناصرالدين شاه به اروپا در سال 1290 محمودخان زمام امور لشكري كشور و پيشكاري فرهاد ميرزا معتمدالدوله نايب السلطنه را از طرف شاه به عهده داشت. دو سال بعد كلات گيلان را به او دادند و در اين زمان، اقداماتي اصلاحي و مبتكرانه انجام داد. وي براي اصلاح و ترقي مملكت انديشه هايي در سر داشت. محمودخان در سفر دوم ناصرالدين شاه همراه وي بود و درهمين سفر نوه اش ابوالقاسم خان را كه به اروپا آمده بود براي تحصيل در انگلستان باقي گذاشت. در حدود سال 1299 حكومت نواحي كرمانشاهان و كردستان نيز ضميمه ايالتهاي تحت حكومت مسعود ميرزا ظل السلطان شد. ظل السلطان قبل از اين ، رابطه بسيار دوستانه با محمود خان نداشت. بدين ترتيب او تقريباً بر مناطق مركزي و غربي و قسمت هاي جنوب تسلط يافت. حكومت ناصرالمللك تا سال 1301 ادامه داشت و چون در اين سال ميرزا سعيد خان موتمن الملك ، وزير امورخارجه از دنيا رفت به دستور شاه محمودخان به اين پست منصوب شد و انگليسيها از اين انتصاب خوشحال و روسها، ناخشنود بودند. در سال 1303 محمودخان به دستور شاه بركنار شد و پس از اخذ لقب فرمانفرما، حاكم خراسان و سيستان شد. و در اين مأموريت ،نوه خود ابوالقاسم خان را به عنوان دستيار همراه برد و تا 14 ماه در اين منطقه بود. ناصرالملك همداني ، بر اثر سكته در سال 1305 درگذشت و پيكر او را در آستانه حضرت عبدالعظيم حسني بخاك سپردند.

منبع: فصلنامه فرهنگ 32 و 33