عبدالصمد همداني
فقيه متكلم ،عارف شهيد

ملا عبدالصمد همداني آخوند ، متولد 1155 قمري در همدان ، تحصيلات خود را در علوم ادب و عرفان و حكمت در ايران و عتبات عاليات گذرانيده و به درجه عالي اجتهاد رسيد. وي از شاگردان آقا باقر بهبهاني مشهور به وحيد بهبهاني و سيد علي طباطبايي (صاحب رياض) و همچنين شاگرد سيد بحرالعلوم است كه به كرامت و دانش شهرت دارد. عبدالصمد همداني در قرن دوازدهم تربيت شده و در قرن سيزدهم در گذشته است. وحيد بهبهاني پيشرو عالماني است كه سلطه ..... را بر حوزه ها تحمل نكردند و علم اصول را احياء نمودند و در واقع روش استواري منطبق با نياز زندگي ايرانيان در قرن سيزده هجري به بعد براي استنباط احكام شرعي از قرآن و سنت پي ريزي كردند كه هنوز حوزه ها به آن شيوه عمل مينمايند. عبدالصمد همداني هم از كساني است كه در حوزه درس وحيد سيد علي صاحب رياض در تحكيم قواعد اصول شركت داشته است. بر اثر سقوط صفويه در سال 1135 قمري و ركود و سستي آن عصر كه به حوزه ها هم اثر گذاشت عالمان كمتر به اصول عقايد پرداختند . عبدالصمد همداني با تاليف كتاب بحرالمعارف كه كتابي است پر مايه كوشيده است نبوت خاصه و همچنين حمايت علي (ع) و امامان پس از آن حضرت را اثبات نمايد و پايه هاي محكمي براي عرفان شيعي تاسيس كند.
عبدالصمد ظاهراً بوسيله مجذوب علي شاه با طريقت آشنا گرديد. اما پيوستن او به صوفيه نعمت اللهي مسلم نيست. هر چند تذكره نويسان متصوف متاخر مثل شيرواني و نايب الصدر بر آن تاكيد كرده اند حتي در برخوردي كه بين متشرعه و متصوفه پيش آمد و آقا محمد علي كرمانشاهي (پسر وحيد بهبهاني) پيشوايي اهل شريعت را در برخورد با اهل طريقت رهبري مينمود. از علماء درباره معصوم علي شاه قطب صوفيان نعمت اللهي استفاده كرد. نظري كه عبدالصمد همداني ابراز نمود . نه نشانه موافقت است نه مخالفت. البته تمايل به طرفداري از اهل شرع دارد. با اين اوصاف عبدالصمد رسماً عضو طريقت نبوده اما از جمله عارفان فقيه و علماي رباني است كه سلسله افلاتيون متاخر از قبيل ملا نظر علي طالقاني و ملا فتحعلي عراقي و شيخ محمد بهاري و ميرزا جواد آقا ملكي تبريزي و شاه آبادي بدو منتهي مي شود و كتاب بحرالمعارف در اين زمينه است. يكي ديگر از كارهاي مهم عبدالصمد ، احياي اين نظريه است كه حمايت شرعيه به فقيه عارف ميرسد يكي از شاگردان عبدالصمد همداني بنام ميرزا عباس ايرواني در رساله چهل فصل سلطاني اين نظريه نيز به تفصيل شرح داده و كساني كه بخواهند در فلسفه سياسي تشيع ..... و همچنين ولايت ظاهري در ... و عرفان مطالعه كنند لازم است كتاب بحرالمعارف و نيز چهل فصل سلطاني را ببينند.
عبدالصمد همداني ، اديبي گرانمايه نيز بوده و كتاب لغتي نيمه تمام از او باقي است و در شعر صمد تخلص ميكرده . اين جمله عرفاني معروف است كه در انسان در تنفس "يا حي" و يا هو را تكرار ميكند. شهادت ملا عبدالصمد به سال 1216 قمري در كربلا به دست وهابيان رخ داد. (مطابق با عيد غدير) شاگردش ميرزا عباس ايرواني ( حاج ميرزا آقاي ) توانست خانواده او را از مهلكه نجات دهد و به ايران برسان. وهابيان در حمله 1216 قمري كربلا را غارت و ويران كردند و اين نشان ميدهد كه عداوت اين قشريان بدوي و وحشي با ايرانيان و شيعيان سابقه ديرين دارد. به گفته صاحب روضات الجنات ، عبدالصمد همداني دانشمندي است همه جانبه ، فقيه ، لغت شناس، حكيم ، متكل و عارف به شمار ميرود كه صاحب مشرب و طريقه نيكو نيز بوده است.

1 - تاريخ مفصل ج 3 اثر صابري همداني
2 - فصلنامه فرهنگ همدان شماره 6